Hội thảo khoa học “Thực trạng hoàn thiện và phát triển không gian sáng tạo văn hóa nghệ thuật ở Việt Nam hiện nay”

Hội thảo thu hút đông đảo các chuyên gia, nhà khoa học, cán bộ quản lý, giảng viên các trường đại học, người thực hành trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật và giáo dục tham dự. Phát biểu đề dẫn hội thảo, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương - Viện trưởng Viện VHNTTTDLVN cho biết: “Trong bối cảnh Việt Nam xác định phát triển các ngành công nghiệp văn hóa là một trong những động lực quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững, các không gian sáng tạo ngày càng giữ vai trò hạt nhân trong việc hình thành hệ sinh thái sáng tạo, nuôi dưỡng năng lực đổi mới trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật. Trong hơn một thập kỷ qua, các không gian sáng tạo đã phát triển mạnh mẽ, trở thành những điểm kết nối quan trọng trong đời sống văn hóa đô thị, góp phần gắn kết nghệ sĩ, doanh nghiệp và công chúng.

Quang cảnh hội thảo

Tuy nhiên, sự phát triển của các không gian này hiện vẫn đối mặt với nhiều rào cản, đặc biệt là sự thiếu hụt về khung pháp lý, thể chế và cơ chế hỗ trợ phù hợp, cũng như nhận thức chưa đầy đủ về vai trò của không gian sáng tạo trong tổng thể nền kinh tế sáng tạo. Do đó, việc nghiên cứu, làm rõ cơ sở lý luận và hoàn thiện mô hình phát triển không gian sáng tạo văn hóa nghệ thuật trở thành yêu cầu cấp thiết cả về phương diện lý luận và thực tiễn. Phát triển các không gian sáng tạo không chỉ góp phần nâng cao năng lực sản xuất, phân phối và tiêu thụ các sản phẩm văn hóa, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, mà còn tạo việc làm cho đội ngũ sáng tạo, thúc đẩy du lịch, hỗ trợ giáo dục và phát triển các ngành dịch vụ liên quan, thông qua các hoạt động như sự kiện, triển lãm và trình diễn nghệ thuật”.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương - Viện trưởng Viện VHNTTTDLVN phát biểu đề dẫn hội thảo

Ban Tổ chức Hội thảo đã nhận được nhiều tham luận có giá trị và chọn ra 25 bài viết tiêu biểu để công bố trong kỷ yếu. Tại hội thảo, đã có 6 tham luận được trình bày trực tiếp, tập trung vào 5 nhóm nội dung chính sau:

1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về hoàn thiện và phát triển các không gian sáng tạo văn hóa nghệ thuật ở Việt Nam;
2. Đánh giá thực trạng hình thành, cơ chế vận hành và mức độ đóng góp của các không gian sáng tạo đối với phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội;
3. Kinh nghiệm quốc tế trong phát triển và quản lý không gian sáng tạo văn hóa nghệ thuật, và bài học gợi mở cho Việt Nam;
4. Đề xuất khung phân tích và định hướng chính sách nhằm hoàn thiện và phát triển hệ thống không gian sáng tạo trong thời gian tới;
5. Nhận diện xu hướng phát triển và đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế, chính sách, nâng cao hiệu quả hoạt động của các không gian sáng tạo.

Các tham luận đã thể hiện sự phong phú trong cách tiếp cận, đa dạng về đối tượng nghiên cứu, đồng thời cho thấy sự gặp gỡ ngày càng rõ nét giữa tư duy học thuật và đòi hỏi của thực tiễn phát triển.

Chủ trì hội thảo là PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương và TS Mai Thị Thùy Hương

Trong tham luận của mình, TS Nguyễn Thị Thu Hà - Giám đốc Trung tâm CNVH và Phát triển nghệ thuật đương đại, Viện VHNTTTDLVN đã đề cập đến một số khái niệm, cách phân loại và vai trò các không gian sáng tạo. Theo đó, trong hệ sinh thái các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo, các không gian sáng tạo đã đang nổi lên như động lực chính hỗ trợ cho sự tăng trưởng và thành công của các ngành này dựa vào việc thúc đẩy sự hợp tác và đổi mới giữa các chuyên gia sáng tạo, tạo môi trường cho các doanh nghiệp và người thực hành sáng tạo được thử nghiệm ý tưởng và hình thành tác phẩm, sản  phẩm cũng như kết nối, hỗ trợ lẫn nhau.

TS Nguyễn Thị Thu Hà trình bày tham luận tại hội thảo

Theo PGS.TS Phạm Ngọc Trung - Học viện Báo chí & Tuyên truyền, không gian sáng tạo ngày nay đã và đang được mở rộng và phát triển không ngừng từ không gian sáng tác đến không gian biểu diễn và không gian cảm thụ nghệ thuật. Những không gian đó hòa lẫn vào nhau để tạo thành không gian sáng tạo của thời đại công nghệ số, đồng thời không gian thực và không gian ảo cũng xâm nhập, hòa quyện vào nhau, góp phần thúc đẩy không gian sáng tạo phát triển.

PGS.TS Phạm Ngọc Trung trình bày tham luận tại hội thảo

Đề cập đến mô hình phát triển và quản trị các không gian sáng tạo trên thế giới, ThS. KTS Nguyễn Hoàng Anh rút ra bài học cho Việt Nam rằng, vấn đề không nằm ở việc gia tăng số lượng không gian văn hóa sáng tạo (KGVHST) mà là việc xây dựng một hệ sinh thái đủ ổn định về pháp lý, quản trị và thiết kế để bảo đảm vận hành bền vững và lan tỏa giá trị văn hóa lâu dài.

ThS. KTS Nguyễn Hoàng Anh trình bày tham luận tại hội thảo

Từ thực tiễn Hội thi sản phẩm làng nghề Hà Nội do Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tổ chức từ năm 2023 đến 2025, nhóm tác giả PGS.TS Phạm Lan Oanh - PGS.TS Đặng Mai Anh đã chỉ ra rằng, Hội thi là thực tiễn sống động về việc các di sản được làm mới thông qua cơ chế sáng tạo văn hóa. Với những nỗ lực này, Hà Nội đang từng bước hình thành mô hình “Thành phố sáng tạo nghề thủ công”, nơi quá trình sáng tạo không tách rời bảo tồn, bảo tồn không tách khỏi sáng tạo.

PGS.TS Phạm Lan Oanh thay mặt nhóm tác giả trình bày tham luận tại hội thảo

Tham luận của TS Đường Ngọc Hà và ThS Lý Thị Loan từ thực tiễn di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho thấy, cần coi giáo dục di sản như một nền tảng cho không gian sáng tạo. Với những điểm hạn chế trong giáo dục di sản ở Việt Nam hiện nay, nhóm tác giả đã đưa ra 5 giải pháp để phát huy giáo dục di sản trong không gian sáng tạo là: xây dựng chiến lược nghiên cứu, sưu tầm phục vụ hoạt động giáo dục di sản; đa dạng hóa phương  pháp và nguồn tư liệu; số hóa và quản lý hiệu quả tư liệu, hiện vật; đổi mới phương pháp giới thiệu theo hướng tương tác và trải nghiệm; phát triển đội ngũ hướng dẫn viên chuyên nghiệp và đa dạng.

TS Đường Ngọc Hà thay mặt nhóm tác giả trình bày tham luận tại hội thảo

Đặc biệt, khi đề cập đến vấn đề kết nối không gian sáng tạo văn hóa nghệ thuật với giáo dục nghệ thuật tại Việt Nam, NCS Phạm Duy Anh cho rằng, nên tập trung vào 3 khía cạnh: đối với các KGVHST cần chuyển đổi từ mô hình trưng bày sang mô hình tương tác; đối với nghệ sĩ cần khuyến khích thực hành nghệ thuật cộng đồng, coi sự tương tác xã hội là một phần của tác phẩm; đối với chính sách cần đề xuất xây dựng khung pháp lý riêng cho KGVHST, tích hợp các không gian này vào hệ thống giáo dục quốc gia và các tour du lịch văn hóa.

NCS Phạm Duy Anh trình bày tham luận tại hội thảo

Điểm đáng chú ý là nhiều tham luận đã tiếp cận không gian sáng tạo như một “hệ sinh thái vi mô” của đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật. Theo cách nhìn này, không gian sáng tạo không chỉ thực hiện chức năng tổ chức hoạt động nghệ thuật mà còn đóng vai trò ươm tạo tài năng, hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo, kết nối mạng lưới, phát triển công chúng, truyền cảm hứng học tập suốt đời, và góp phần hình thành lối sống sáng tạo trong cộng đồng.

Trong phần thảo luận sau đó, các đại biểu cũng nêu ra và cùng phân tích, bàn luận sôi nổi nhiều vấn đề về KGVHST. Ông Trần Hoàng, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Bộ VHTTDL, với vai trò của cơ quan quản lý nhà nước, có những trao đổi với các nhà nghiên cứu tại hội thảo. Theo Cục trưởng Trần Hoàng, một điểm nhấn của hội thảo là các bên đã cùng nhau thảo luận để làm rõ khái niệm đâu là không gian sáng tạo và như thế nào thì gọi là “nhà sáng tạo”. Một khi làm rõ đối tượng, phạm vi của các không gian sáng tạo và đối tượng thụ hưởng thì cơ quan quản lý nhà nước mới có cơ sở để xây dựng các chính sách, cơ chế hỗ trợ các đối tượng này phát triển.

“Nếu chúng ta xác định rõ tiêu chí để định hình không gian này là không gian sáng tạo thì chúng tôi mới có cơ sở đề nghị áp dụng các cơ chế đặc thù ưu đãi về thuế, phí như các tổ hợp sáng tạo bên Bộ Khoa học & Công nghệ, chẳng hạn như miễn giảm thuế 2 năm đầu, 5 năm tiếp theo giảm 50% thuế thu nhập doanh nghiệp và một số ưu đãi khác. Chứ còn với các tiêu chí như hiện nay thì vẫn còn rộng quá. Chẳng hạn như với các tiêu chí như hiện nay, một quán café nhận họ là không gian sáng tạo thì sẽ “né” được rất nhiều thuế”, Cục trưởng Trần Hoàng thẳng thắn nêu ý kiến.

Phần thảo luận diễn ra sôi nổi với nhiều ý kiến đáng chú ý đến từ

Cục trưởng Cục Bản quyền Trần Hoàng...

Một ý kiến khác cũng nhận được nhiều sự quan tâm là từ TS Nguyễn Thái Bình, Đại học Xây dựng Hà Nội. Ông cho rằng, từ góc độ giáo dục, các trường đại học và cơ sở đào tạo nên trở thành các không gian sáng tạo nơi sinh viên đến và được trao đổi, phản biện để thực hành các ý tưởng sáng tạo. Các cơ sở giáo dục cũng nên liên kết chặt chẽ với cơ quan quản lý nhà nước để khai thác các nguồn tài nguyên sẵn có của nhau trên cơ sở đôi bên cùng có lợi.

“Tôi xin nêu lên một ví dụ về sự hợp tác này. Cách đây 3 năm khi Ban tổ chức Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội tìm đến chúng tôi để hỏi về một số không gian nhà máy, khu công nghiệp cũ để tổ chức lễ hội, thì ngay lập tức chúng tôi đã tư vấn cho họ về Nhà máy xe lửa Gia Lâm. Đó là nơi mà sinh viên của chúng tôi, trong quá trình làm bài tập đồ án đã đi khảo sát rất kĩ, và thậm chí lên phương án thiết kế không gian lễ hội. Thế nên ngay khi ban tổ chức Lễ hội Thiết kế Sáng tạo tìm đến thì chúng tôi đã có sẵn ý tưởng, và thậm chí cả phương án luôn cho họ. Đây chỉ là một ví dụ cho thấy là các cơ sở giáo dục như chúng tôi có thể kết hợp hiệu quả với cơ quan quản lý nhà nước trong việc hình thành và vận hành các không gian văn hóa sáng tạo”.

TS Nguyễn Thái Bình, trường Đại học Xây dựng Hà Nội nêu ý kiến tại hội thảo.

Các trao đổi học thuật tại hội thảo đã góp phần làm sáng tỏ hơn bản chất và nội hàm của khái niệm không gian sáng tạo văn hóa nghệ thuật, đó không chỉ đơn thuần là một địa điểm vật lý để tổ chức các hoạt động biểu diễn, trưng bày hay giao lưu nghệ thuật, mà còn là một môi trường xã hội - văn hóa đặc thù, nơi các ý tưởng mới được hình thành, thử nghiệm, lan tỏa và chuyển hóa thành các giá trị tinh thần, giá trị xã hội, thậm chí là giá trị kinh tế.

TS Mai Thị Thùy Hương, chủ nhiệm Đề tài phát biểu tổng kết hội thảo

Phát biểu tổng kết Hội thảo, TS Mai Thị Thùy Hương cho rằng, Hội thảo khoa học "Thực trạng hoàn thiện và phát triển không gian sáng tạo văn hóa nghệ thuật ở Việt Nam hiện nay" không chỉ dừng lại ở việc tổng kết thực trạng, mà còn góp phần mở ra một hướng suy nghĩ mới: muốn phát triển văn hóa trong thời kỳ mới, chúng ta không thể chỉ dựa vào các thiết chế truyền thống mà cần mạnh dạn chấp nhận, khuyến khích và đồng hành cùng các mô hình sáng tạo mới. Chính trong những không gian ấy, nhiều ý tưởng nghệ thuật mới sẽ được ươm mầm; nhiều cộng đồng sáng tạo mới sẽ được hình thành; nhiều giá trị văn hóa mới sẽ được tạo ra; và từ đó, sức mạnh mềm, nội lực sáng tạo và năng lực cạnh tranh văn hóa của đất nước sẽ từng bước được nâng cao./.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm sau khi kết thúc hội thảo

Bài, ảnh: Anh Tuấn