Sau gần tám thập kỷ gián đoạn, lễ hội đình – miếu Cái Chiên (thuộc xã Cái Chiên, tỉnh Quảng Ninh) được phục dựng trong mùa xuân 2026. Sự trở lại ấy không chỉ khôi phục một sinh hoạt văn hóa cổ truyền mà còn mở ra hành trình tái kết nối ký ức cộng đồng của cư dân biển đảo nơi vùng Đông Bắc Tổ quốc.
Toàn cảnh xã đảo Cái Chiên nhìn từ trên cao, với biển xanh, bãi cát và những dải rừng nguyên sinh trải dài.
Khi tiếng trống hội vang lên trên đảo
Buổi sáng ngày 18 tháng Giêng năm Bính Ngọ 2026, trong không gian biển đảo tĩnh lặng của xã Cái Chiên, tiếng trống hội vang lên sau nhiều thập kỷ im vắng.
Trước sân đình, người dân trong trang phục truyền thống tề tựu đông đủ. Những lá cờ hội nhiều màu tung bay trong gió biển. Kiệu thờ được chuẩn bị trang trọng cho nghi thức tế cáo yết trước thần thành hoàng làng.
Với nhiều người cao tuổi trên đảo, khoảnh khắc ấy không chỉ là sự khởi đầu của một lễ hội. Đó là sự trở lại của một ký ức cộng đồng đã bị gián đoạn gần tám mươi năm.
Trong dòng chảy của lịch sử địa phương, lễ hội đình – miếu Cái Chiên từng là sự kiện văn hóa quan trọng nhất của cư dân trên đảo. Khi lễ hội được phục dựng, không chỉ một nghi lễ cổ truyền được tái hiện, mà cả một không gian văn hóa của cộng đồng cũng được đánh thức.
Không gian tín ngưỡng của cư dân biển
Giữa vùng biển Đông Bắc, xã đảo Cái Chiên từ lâu đã là nơi sinh sống của các cộng đồng ngư dân. Cuộc sống gắn bó với biển khiến cho tín ngưỡng thờ thần biển và Thành hoàng làng trở thành một phần không thể tách rời của đời sống văn hóa.
Trung tâm của hệ thống tín ngưỡng này là cụm di tích đình – miếu Cái Chiên, gồm đình làng và hệ thống các miếu thờ như miếu Ông, miếu Bà và miếu Quan Lớn.
Theo các nguồn tư liệu địa phương, đình Cái Chiên được dựng từ thời Hậu Lê và từng trải qua nhiều lần trùng tu, trong đó lần trùng tu lớn nhất diễn ra vào năm 1942. Trong nhiều thế hệ, nơi đây vừa là không gian thờ tự linh thiêng vừa là trung tâm sinh hoạt văn hóa của cộng đồng cư dân trên đảo.
Đình
Cái Chiên – trung tâm tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng cư dân biển đảo.
Lễ hội đình – miếu Cái Chiên Địa điểm: Xã đảo Cái Chiên, tỉnh Quảng Ninh Thời gian tổ chức truyền thống: 18 – 19 tháng Giêng âm lịch Không gian di tích: Đình Cái Chiên và hệ thống miếu thờ trong xã Nghi lễ chính: cáo yết, rước thần, tế Thành hoàng, dâng hương Hoạt động hội: đua thuyền rồng, trò chơi dân gian đập niêu, kéo co, bắt vịt, thi buộc lưới, chế biến hải sản Xếp hạng di tích: Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh (2018) |
Lễ hội trong ký ức cộng đồng
Trong quá khứ, lễ hội đình – miếu Cái Chiên diễn ra vào dịp đầu xuân, kéo dài nhiều ngày với các nghi lễ trang trọng và các hoạt động hội sôi nổi.
Đây là dịp để cư dân trên đảo bày tỏ lòng thành kính với các vị thần bảo trợ cho cuộc sống mưu sinh trên biển. Đồng thời, lễ hội cũng là không gian để cộng đồng gặp gỡ, giao lưu và củng cố sự gắn kết xã hội.
Tuy nhiên, từ sau năm 1949, do những biến động của lịch sử và chiến tranh, lễ hội dần bị gián đoạn. Trong nhiều thập kỷ, ký ức về lễ hội chỉ còn tồn tại trong những câu chuyện được kể lại bởi các bậc cao niên.
Các
bậc cao niên địa phương – những người lưu giữ ký ức về lễ hội truyền thống.
Phục dựng lễ hội: khi cộng đồng cùng tham gia
Thời Hậu Lê 1942 Trước 1949 1949 – 2010 2018 2025 – 2026 |
Lễ hội năm 2026 được phục dựng với sự tham gia của chính quyền địa phương, cộng đồng cư dân và các nhà nghiên cứu văn hóa.
Quá trình phục dựng dựa trên tư liệu lịch sử, ký ức của các bậc cao niên, đối chiếu với các mô hình lễ hội truyền thống của vùng ven biển Bắc Bộ
Trong lễ hội, các nghi thức quan trọng như rước thần, tế Thành hoàng và dâng hương đã được tái hiện trong không gian đình – miếu.
Đoàn rước thần trong lễ hội đình – miếu Cái Chiên năm 2026.
Không gian hội của cư dân biển
Bên cạnh phần nghi lễ, phần hội của lễ hội cũng tái hiện nhiều hoạt động văn hóa dân gian gắn với đời sống của cư dân biển đảo.
Các hoạt động như đua thuyền rồng, thi buộc lưới hay chế biến hải sản phản ánh những tri thức văn hóa bản địa được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Cuộc đua thuyền rồng – một hoạt động hội sôi động trong lễ hội.
Di sản và tương lai của xã đảo
Trong bối cảnh xã đảo Cái Chiên đang phát triển du lịch sinh thái, lễ hội truyền thống có thể trở thành một nguồn lực văn hóa quan trọng.
Việc phục dựng lễ hội không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa địa phương mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng và sinh kế bền vững cho cư dân trên đảo.
Đời sống biển đảo – nền tảng văn hóa – xã hội hình thành nên các thực hành lễ hội truyền thống.
Từ nghiên cứu đến thực tiễn bảo tồn di sản
Quá trình phục dựng lễ hội đình – miếu Cái Chiên cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa nghiên cứu khoa học và thực tiễn bảo tồn di sản văn hóa.
Thông qua các khảo sát thực địa, sưu tầm tư liệu và phỏng vấn cộng đồng, các nhà nghiên cứu đã góp phần nhận diện và hệ thống hóa những yếu tố cấu thành của lễ hội truyền thống.
Trong quá trình đó, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam (VICAST) tiếp tục khẳng định vai trò là cơ quan nghiên cứu đầu ngành trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật và du lịch. Đề tài do TS Hoàng Thị Bình làm chủ nhiệm tiến hành trong 2 năm.
Các hoạt động nghiên cứu, tư vấn và đồng hành cùng địa phương đã góp phần kết nối tri thức khoa học với thực tiễn bảo tồn di sản, giúp các giá trị văn hóa truyền thống được phục hồi trên cơ sở tôn trọng ký ức và tri thức của cộng đồng.
Cộng đồng cư dân đảo Cái Chiên, các bô lão, lãnh đạo địa phương và nhóm nghiên cứu chụp ảnh lưu niệm tại không gian đình – miếu Cái Chiên trong dịp phục dựng lễ hội truyền thống (tháng Giêng năm Bính Ngọ 2026).
Trong bối cảnh nhiều di sản đang đứng trước nguy cơ mai một, cách tiếp cận dựa trên sự kết hợp giữa nghiên cứu – chính sách – cộng đồng ngày càng cho thấy ý nghĩa quan trọng trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa của Việt Nam./.
PGS.TS Phạm Lan Oanh
Ảnh: VICAST, Quang Ninh Media Group
Bình luận
Bài viết cùng chuyên mục
.jpg)
