Thể chế phải là đường băng cho cái mới cất cánh

Mục tiêu đến năm 2045, kinh tế không gian tầm thấp đóng góp khoảng 1,5% GDP quốc gia khiến câu chuyện UAV không còn là chuyện của vài thiết bị bay không người lái, mà trở thành bài toán của thể chế, dữ liệu, hạ tầng, nhân lực, an ninh, công nghệ và thị trường.

Điều làm tôi suy nghĩ nhiều nhất không phải chỉ là con số 1,5% GDP. Đáng chú ý hơn là cách chúng ta đang thay đổi tư duy đối với một lĩnh vực rất mới: không chờ thị trường trưởng thành rồi mới quản lý, mà chủ động mở đường để thị trường hình thành trong những giới hạn an toàn. Nhà nước không làm thay doanh nghiệp, cũng không quyết định thay thị trường; Nhà nước kiến tạo luật chơi, tạo không gian thử nghiệm, xây hạ tầng nền tảng, thiết lập chuẩn mực an toàn, bảo vệ dữ liệu và chủ quyền, đồng thời khuyến khích các chủ thể xã hội bước vào sáng tạo.

UAV y tế cất cánh trên bầu trời Hà Nội (Ảnh: Mạnh Quân)

Đó là một chuyển dịch rất quan trọng. Nếu thể chế chỉ xuất hiện sau khi thị trường đã phát triển, chúng ta dễ rơi vào thế chạy theo thực tiễn. Nhưng nếu quản lý quá sớm theo cách cứng nhắc, cái mới lại khó lớn lên. Bài toán vì thế không phải "quản hay không quản", mà là quản trị thế nào để đổi mới được phép thử nghiệm, rủi ro được kiểm soát, lợi ích công cộng được bảo vệ và những mô hình tốt có cơ hội nhân rộng. Sandbox (khung pháp lý thử nghiệm có kiểm soát), tiêu chuẩn kỹ thuật, dữ liệu dùng chung và đầu tư cho nghiên cứu, nhân lực là những công cụ của một Nhà nước kiến tạo trong những thị trường chưa hoàn thiện.

Từ bầu trời thấp, tôi nghĩ đến một không gian khác cũng đang được mở ra: công nghiệp văn hóa. Dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được hoàn thiện cũng đứng trước câu hỏi tương tự. Văn hóa vốn rất quen thuộc, nhưng khi bước vào kinh tế số, văn hóa lại sinh ra những dạng tài sản và thị trường mới: tài sản trí tuệ, nội dung số, trò chơi điện tử, nền tảng phân phối, dữ liệu công chúng, sản phẩm do AI hỗ trợ sáng tạo, trải nghiệm di sản số, những thương hiệu được hình thành từ ký ức và bản sắc.

Nếu pháp luật chỉ quản lý những gì đã tồn tại, chúng ta sẽ luôn đi sau sáng tạo một nhịp. Khi ấy, doanh nghiệp phải chờ luật, người sáng tạo phải dò đường, nhà đầu tư ngại rủi ro, còn những giá trị vô hình rất lớn của văn hóa tiếp tục khó chuyển thành tài sản, vốn và thị trường. Một đạo luật cho công nghiệp văn hóa vì thế không nên chỉ là tập hợp thêm các quy định quản lý. Nó cần tạo không gian để cái mới được thử, cái tốt được nuôi dưỡng, quyền sáng tạo được bảo vệ, tài sản trí tuệ được định giá, vốn tư nhân được khơi thông và các chủ thể văn hóa có thể bước ra thị trường với niềm tin rằng sáng tạo của họ được tôn trọng.

Tất nhiên, kiến tạo không có nghĩa là buông lỏng. Không gian tầm thấp gắn với an ninh, an toàn và chủ quyền; công nghiệp văn hóa cũng gắn với bản sắc, đạo đức, quyền tác giả, dữ liệu và những giá trị xã hội cần được bảo vệ. Nhưng bảo vệ tốt nhất không phải lúc nào cũng là dựng thêm hàng rào. Có khi, điều cần hơn là thiết kế một con đường rõ ràng để người sáng tạo biết mình được làm gì, được thử đến đâu, chịu trách nhiệm thế nào.

Tôi nghĩ hình ảnh "đường băng" rất phù hợp với câu chuyện này. Máy bay không thể cất cánh nếu không có một đường băng đủ chắc, đủ dài và đủ an toàn. Đổi mới sáng tạo cũng vậy. Doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà khoa học hay người trẻ có thể có rất nhiều ý tưởng, nhưng nếu thiếu thể chế phù hợp, ý tưởng dễ nằm lại trên mặt đất. Thể chế tốt không phải chiếc phanh của đổi mới; thể chế tốt phải là đường băng cho đổi mới cất cánh.

Từ kinh tế không gian tầm thấp đến Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, thông điệp cuối cùng có lẽ nằm ở đó: trong kỷ nguyên mà công nghệ và sáng tạo đi nhanh hơn các chu kỳ chính sách truyền thống, Nhà nước không thể chỉ quản lý cái đã có. Một Nhà nước kiến tạo phải đủ năng lực nhìn thấy cái đang hình thành, mở đường cho cái mới và đủ trách nhiệm để bảo đảm cái mới phát triển theo hướng có ích cho con người, cho cộng đồng và cho đất nước.

Khi chúng ta biết biến luật pháp thành đường băng, dữ liệu thành hạ tầng, sáng tạo thành tài sản và niềm tin thành động lực, những "bầu trời mới" của phát triển sẽ không còn là một hình ảnh ẩn dụ. Chúng sẽ trở thành không gian thật sự để những ý tưởng Việt Nam cất cánh.