Kinh tế hóa thể thao truyền thống - Từ hội làng đến ngành công nghiệp thể thao

Từ không gian hội làng từng bước trở thành ngành công nghiệp thể thao  

Nhìn lại lịch sử, thể thao truyền thống Việt Nam vốn được sinh ra và nuôi dưỡng từ chính đời sống lao động, sản xuất của cư dân nông nghiệp. Hàng ngàn năm qua, các môn như vật cổ truyền, đấu võ, đua thuyền, kéo co hay bắn nỏ… vốn dĩ gắn liền với các nghi lễ nông nghiệp, tín ngưỡng phồn thực và sinh hoạt văn hóa dân gian mỗi độ xuân về hoặc khi mùa màng bội thu. Ðó còn là cách người xưa tạ ơn thần linh, cầu mưa thuận gió hòa và rèn luyện sức khỏe để chống chọi với thiên nhiên, giặc giã.

Không gian tổ chức thường là sân đình, bến sông hay mảnh đất trống đầu làng, trong bản. Tại đây, ranh giới giàu nghèo, địa vị được xóa nhòa, thể thao truyền thống đóng vai trò như một chất keo kết dính, thắt chặt tinh thần đoàn kết làng xã. Ở giai đoạn này, các hoạt động hoàn toàn không nặng nề tính ăn thua, và khái niệm “thương mại” gần như không tồn tại. Tuy nhiên, khi xã hội ngày càng phát triển, mô hình này bộc lộ những điểm yếu khi quy mô tổ chức thường mang tính địa phương, khép kín sau lũy tre làng. Quan trọng hơn, mọi hoạt động đều phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn lực đóng góp tự nguyện của người dân (tiền của, công sức). Trong bối cảnh kinh tế thị trường, khi thế hệ trẻ ly hương lập nghiệp và các hình thức giải trí hiện đại bùng nổ, việc chỉ dựa vào nguồn lực của cộng đồng khiến nhiều môn thể thao truyền thống đứng trước nguy cơ mai một.

Ðể tồn tại và phát triển, thể thao truyền thống buộc phải đón nhận làn gió mới mang tên “xã hội hóa” và “kinh tế hóa”. Nhà nước và các cấp chính quyền địa phương đã ban hành nhiều chủ trương khuyến khích, huy động vốn đầu tư từ doanh nghiệp và các tổ chức tư nhân. Dòng vốn này được sử dụng để nâng cấp cơ sở hạ tầng tổ chức, tăng giá trị giải thưởng và chuyên nghiệp hóa khâu truyền thông. Từ những sới vật, khúc sông nhỏ lẻ, nhiều hội làng đã mạnh dạn lồng ghép các giải đấu mở rộng. Ban tổ chức bắt đầu mời gọi các vận động viên bán chuyên, thậm chí chuyên nghiệp từ các địa phương khác hoặc quốc tế đến tham gia. Chất lượng chuyên môn được nâng tầm, tính đối kháng và sự hấp dẫn tăng, từ đó thu hút một lượng lớn khán giả đổ về cổ vũ, không chỉ giới hạn trong làng xã mà mở rộng ra quy mô vùng, miền. Các trò chơi và hội thi truyền thống dần được định hình thành các “sản phẩm du lịch đặc sắc”. Khi hàng vạn khán giả đổ về một địa phương để xem đua thuyền hay đấu vật, góp phần kích cầu dịch vụ lưu trú, ăn uống, đi lại và mua sắm. Thể thao lúc này chính thức trở thành “nam châm” hút khách du lịch, tạo ra dòng tiền thực tế cho kinh tế địa phương.

Giai đoạn đỉnh cao của quá trình chuyển đổi là khi thể thao truyền thống thực sự trở thành một bộ phận cấu thành của nền công nghiệp thể thao và giải trí hiện đại. Sự kiện thể thao truyền thống nay không chỉ diễn ra trực tiếp mà còn được tiếp sóng trên truyền hình, mạng xã hội... Quá trình này tích hợp với truyền thông, bản quyền phát sóng trên truyền hình và nền tảng số. Ði kèm với đó là các hợp đồng quảng cáo thương hiệu, tài trợ áo đấu, đồ dùng thể thao. Hình ảnh những chiếc thuyền rồng hay sới vật xuất hiện logo của các tập đoàn lớn không còn xa lạ. Hoạt động này đã dần trở thành một phần trong chiến lược phát triển kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa của mỗi địa phương, vùng miền và rộng hơn là quốc gia. Nó biến các giá trị vô hình (bản sắc văn hóa) thành tài sản hữu hình (doanh thu, việc làm, thương hiệu quốc gia).

Tuy nhiên, sự phát triển luôn đi kèm rủi ro. Bài toán khó nhất hiện nay là cần hoàn thiện thể chế, chính sách pháp luật để bảo tồn bản sắc văn hóa gốc. Nếu thiếu các hành lang pháp lý và sự quản lý bài bản, thể thao truyền thống rất dễ bị “thương mại hóa” quá mức, dẫn đến biến tướng, làm phai mờ ý nghĩa thiêng liêng và giá trị văn hóa truyền thống.

Những lễ hội chuyển mình thành công

Việc biến một lễ hội làng truyền thống thành một sản phẩm kinh tế - thể thao hấp dẫn, vừa phát sinh lợi nhuận vừa giữ nguyên vẹn cái “hồn” di sản là một bài toán đầy thách thức nhưng hoàn toàn khả thi. Tại Việt Nam, nhiều địa phương đã định vị lại các lễ hội dân gian mang tính thượng võ thành các chuỗi sự kiện quy mô lớn, tạo động lực thúc đẩy ngành kinh tế thể thao du lịch phát triển mạnh mẽ.

Có thể kể đến Lễ hội Bơi chải Thuyền rồng trên Hồ Tây (Hà Nội), gốc rễ của giải đấu này là hội bơi chải vùng sông nước, vốn gắn liền với tín ngưỡng dân gian thờ thủy thần, cầu mưa thuận gió hòa của các làng cổ ven sông Hồng, sông Nhuệ, sông Ðáy. Ban đầu, đây thuần túy là cuộc thi nội bộ giữa các giáp trong làng. Với tầm nhìn chiến lược, thành phố Hà Nội đã nâng tầm sự kiện này từ một hội làng ven đô thành Giải Bơi chải Thuyền rồng mở rộng toàn quốc và quốc tế thường niên. Sự kiện được tổ chức chuyên nghiệp, lồng ghép đa dạng các bảng đấu: từ cuộc thi giữa các quận, huyện, cho đến bảng đấu của các doanh nghiệp nội địa, và đặc biệt là sự tham gia của các tổ chức, đại sứ quán quốc tế, hãng hàng không nước ngoài. Những năm gần đây, Hà Nội tổ chức Giải bơi chải Thuyền rồng và Ván SUP mở rộng 2026 trên hồ Tây. Sự kiện quy tụ đông đảo các đội đua trong nước và quốc tế tranh tài ở 6 nội dung thuyền rồng và 6 hạng mục ván chèo đứng. Bên cạnh mục tiêu phát triển thể thao mặt nước và nâng cao năng lực tổ chức, sự kiện còn hướng tới quảng bá du lịch Thủ đô và lan tỏa thông điệp bảo vệ môi trường. Nhờ tính chuyên nghiệp và độ phủ sóng lớn, giải đấu thu hút nguồn tài trợ thương mại từ các tập đoàn lớn. Cùng với đó, hàng loạt dịch vụ kinh doanh quanh khu vực trung tâm Hồ Tây (nhà hàng, quán cà phê, khách sạn) chứng kiến mức tăng trưởng doanh thu đột biến trong những ngày diễn ra sự kiện.

Lễ hội đua thuyền truyền thống mừng Tết Ðộc lập bên sông Kiến Giang (Quảng Bình) bắt nguồn từ hội cầu mưa, cầu mùa của cư dân nông nghiệp lúa nước tại huyện Lệ Thủy. Trong quá khứ, đây là hoạt động mang đậm tính tâm linh, cục bộ, nơi các đinh tráng trong làng tranh tài để lấy may mắn cho mùa màng năm mới. Cùng với thời gian, lễ hội được nâng tầm gắn liền với ngày Quốc khánh 2/9. Lễ hội đua thuyền, bơi trải trên sông Kiến Giang đã vinh dự được công nhận là “Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”. Ngày nay, nó không chỉ là ngày hội của riêng người Lệ Thủy mà trở thành một sự kiện du lịch mang thương hiệu riêng biệt của tỉnh Quảng Bình, thu hút hàng triệu lượt người theo dõi trực tiếp và qua màn ảnh nhỏ. Tính kinh tế hóa thể hiện rõ nét qua cơ chế xã hội hóa nguồn kinh phí. Các làng, xã tự đứng ra huy động vốn từ con em quê hương, nhận đầu tư từ các doanh nghiệp địa phương để áp dụng công nghệ đóng thuyền gỗ tiêu chuẩn, mua sắm đồng phục và trả lương tập luyện cho vận động viên. Ðặc biệt, lượng du khách thập phương đổ về Lệ Thủy - Quảng Bình tăng đột biến vào mỗi dịp lễ Quốc khánh, lấp đầy các cơ sở lưu trú và tạo ra nguồn thu khổng lồ cho các dịch vụ ẩm thực, vận tải địa phương.

Lễ hội Vật truyền thống đình Mai Ðộng (Hà Nội) với sới vật Mai Ðộng là một trong những sới vật cổ truyền nổi tiếng nhất vùng đất kinh kỳ. Tương truyền, sới vật có từ thời Hai Bà Trưng, do tướng Tam Trinh lập ra để rèn luyện sức vóc cho binh sĩ. Suốt hàng thế kỷ, hội vật được duy trì như một sinh hoạt văn hóa tinh thần đầu xuân không thể thiếu của dân làng.

Thay vì chỉ bó hẹp cho trai tráng trong làng, hội vật những năm gần đây đã mạnh dạn áp dụng thể thức “giải thưởng mở”. Sới vật được chuẩn hóa, công tác trọng tài minh bạch. Ðiều này đã thu hút đông đảo các đô vật chuyên nghiệp từ các lò vật danh tiếng trên toàn quốc, thậm chí cả các đô vật người nước ngoài về tham gia, tạo nên những màn tranh tài gay cấn, mãn nhãn. Nhờ cơ chế huy động đóng góp (xã hội hóa) từ các nhà hảo tâm và doanh nghiệp trên địa bàn, giá trị giải thưởng cho các đô vật tăng cao, khích lệ tinh thần thi đấu. Lễ hội vật Mai Ðộng hiện nay đã trở thành một điểm nhấn du lịch trải nghiệm văn hóa - thể thao đô thị vô cùng độc đáo. Sự kiện này góp phần kích cầu thương mại, dịch vụ du lịch nội đô một cách hiệu quả trong mỗi dịp Tết Nguyên đán.

Ðể dung hòa giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế thương mại

Ðể giải quyết bài toán dung hòa bền vững, cần phải giữ phần cốt lõi là phần Lễ với những yếu tố quan trọng như: giữ nguyên vẹn nguồn gốc văn hóa, bảo vệ không gian tâm linh với gốc rễ là người dân làm chủ. Bên cạnh đó, phần Hội (chính là phần kinh tế hóa) cần đa dạng hóa dịch vụ và chuyên nghiệp trong khâu tổ chức.

Phân định rạch ròi giữa “Không gian thiêng” và “Không gian thương mại”

Nguyên tắc bất di bất dịch là phải giữ nguyên vẹn tính nguyên bản của “phần Lễ”. Các nghi thức cổ truyền như tế thần, rước kiệu, khấn nguyện, dâng hương phải được thực hiện với sự trang nghiêm tuyệt đối bên trong không gian di tích (đình, đền, miếu). Tuyệt đối không cho phép các yếu tố tiền bạc, quảng cáo thương mại can thiệp, chen ngang vào khu vực tâm linh này.

Bên cạnh đó, ban tổ chức cần di chuyển “phần Hội” (bao gồm các khu vực thi đấu thể thao chính, các trò chơi dân gian, gian hàng ẩm thực, quầy bán đồ lưu niệm, sân khấu âm nhạc) ra các khu vực vùng đệm hoặc sân vận động ngoài trời quy mô lớn. Tại không gian mới này, các hoạt động mua sắm, quảng bá nhãn hàng, treo pano tài trợ và kinh doanh dịch vụ sẽ được phép vận hành công khai, năng động theo đúng cơ chế thị trường.

Ðịnh vị người dân bản địa làm chủ thể 

Cần đặt cộng đồng địa phương vào vị trí trung tâm. Người dân phải là những người trực tiếp tham gia quản lý, điều hành giải đấu. Quan trọng hơn, họ phải là đối tượng được hưởng lợi ích kinh tế trực tiếp thông qua việc cung cấp các dịch vụ như homestay, vận chuyển, bán sản vật, đồ thủ công mỹ nghệ đặc sản. Các doanh nghiệp chỉ nên đóng vai trò đối tác: hỗ trợ tư vấn truyền thông, tài trợ giải thưởng, đầu tư hạ tầng và kết nối các tuyến lữ hành để đưa luồng khách du lịch tới địa phương.

“Luật hóa” và chuyên nghiệp hóa quy tắc thi đấu thể thao

Hội làng xưa đôi khi còn tồn tại những quy tắc bất thành văn, hoặc những tục lệ mang tính tranh cướp dễ dẫn đến xô xát, phản cảm (như cướp phết, cướp quả…). Ðể phát triển thành một ngành công nghiệp giải trí, thể thao truyền thống bắt buộc phải được “luật hóa”. Cần biên soạn các quy chế thi đấu rõ ràng, minh bạch, loại bỏ dứt điểm các tục lệ mang tính bạo lực không còn phù hợp với xã hội văn minh. Việc lồng ghép lực lượng trọng tài chuyên nghiệp, áp dụng công nghệ VAR (nếu có thể ở các giải lớn) và các tiêu chuẩn an toàn bảo hộ sẽ giúp nâng tầm hội làng thành một giải đấu thể thao đẳng cấp. Sự minh bạch, công bằng và hình ảnh chuyên nghiệp, an toàn này chính là “bảo chứng” tạo niềm tin vững chắc, khiến các nhãn hàng lớn yên tâm rót kinh phí tài trợ mà không sợ ảnh hưởng đến uy tín thương hiệu.

Tái đầu tư nguồn thu để bảo tồn di sản

Kinh tế hóa không chỉ là kiếm tiền để tiêu dùng, mà phải hướng tới sự phát triển tuần hoàn. Chính quyền và ban tổ chức cần xây dựng cơ chế trích lập một tỷ lệ phần trăm nhất định từ nguồn tài trợ của doanh nghiệp và doanh thu các dịch vụ du lịch lễ hội để đưa ngược lại vào “Quỹ bảo tồn di tích”.

Nguồn quỹ này sẽ được sử dụng để trùng tu không gian lễ hội, mua sắm trang thiết bị, và đặc biệt là duy trì các lớp học, các câu lạc bộ truyền dạy kỹ năng thể thao truyền thống (như lớp dạy vật, dạy chèo thuyền) cho thế hệ thanh thiếu niên trong làng. Văn hóa khi được giữ gìn, giàu bản sắc sẽ lại trở thành “chất liệu vàng” thu hút luồng khách du lịch, tiếp tục tạo ra dòng tiền trong tương lai.

Hành trình đưa thể thao truyền thống từ không gian hội làng vươn lên thành một mắt xích của ngành công nghiệp thể thao là một bước đi thuận thế thời đại. Bằng sự  phân định rạch ròi cùng với việc tôn trọng vai trò làm chủ của người dân bản địa, các địa phương hoàn toàn có thể gìn giữ mạch nguồn truyền thống, đồng thời mở ra những cơ hội phát triển kinh tế.  

NHẬT HUY

Nguồn: Đặc san Thể thao & Đời sống, số 3, tháng 8/2026