Hội thảo “Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong điện ảnh”: Gỡ khó cho Điện ảnh trong kỷ nguyên AI

Tham dự hội thảo có Ông Nguyễn Huy Dũng - Ủy viên dự khuyết Ban chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ VHTTDL, Bà Trần Thị Phương Lan – Vụ trưởng Vụ Văn hóa Văn nghệ, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, TS. Nguyễn Thị Anh Thi - Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng, Trưởng Ban Tổ chức DANAFF IV; TS. Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam, Giám đốc Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng, Đồng Trưởng Ban Tổ chức DANAFF IV, Ông Đặng Trần Cường – Cục trưởng Cục Điện ảnh, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương – Viện trưởng Viện VHNTTTDLVN, TS. Phạm Kim Oanh - Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả và các diễn giả, chuyên gia, khách mời Trung ương và địa phương.

Thời cơ và thách thức mà Trí tuệ nhân tạo đem đến cho ngành điện ảnh

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS. Nguyễn Thị Anh Thi - Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng, Trưởng Ban Tổ chức DANAFF IV nhấn mạnh, việc chủ động tiếp cận, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ số là yêu cầu tất yếu trong quá trình hội nhập và nâng cao năng lực cạnh tranh. Một nền điện ảnh muốn phát triển bền vững, cần có những tác phẩm hay, những tài năng sáng tạo, những nhà sản xuất chuyên nghiệp, một thị trường lành mạnh và một hệ thống bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả. Khi quyền sáng tạo được tôn trọng, môi trường sáng tạo được bảo vệ, người làm nghề sẽ có thêm niềm tin để đầu tư công sức, trí tuệ; thị trường điện ảnh sẽ phát triển lành mạnh hơn, thu hút nhiều nguồn lực xã hội hơn.

Trong bối cảnh đó, Hội thảo là diễn đàn cần thiết để các nhà quản lý, chuyên gia, nghệ sĩ, nhà sản xuất và các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực điện ảnh cùng trao đổi, nhận diện cơ hội, thách thức, chia sẻ kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp phù hợp. Thông qua Hội thảo, chính quyền thành phố Đà Nẵng mong muốn lắng nghe các ý kiến tâm huyết, các đề xuất có giá trị của các chuyên gia, nhà quản lý, nghệ sĩ, nhà làm phim và các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực công nghệ, pháp lý, truyền thông. Đây là những gợi mở quan trọng để thành phố Đà Nẵng tiếp tục hoàn thiện môi trường phát triển công nghiệp văn hóa, thúc đẩy ứng dụng công nghệ trong các hoạt động sáng tạo, tăng cường kết nối với các tổ chức điện ảnh trong nước và quốc tế, góp phần xây dựng Đà Nẵng trở thành điểm đến của điện ảnh, sáng tạo và đổi mới trong khu vực.

Phát biểu định hướng hội thảo, TS. Ngô Phương Lan cho biết, trong thời đại ngày nay, Trí tuệ nhân tạo (AI) mở ra những khả năng chưa từng có cho điện ảnh, là cơ hội để những nền điện ảnh đang phát triển như Việt Nam rút ngắn khoảng cách, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị điện ảnh quốc tế. Nhưng bên cạnh những ưu điểm, AI cũng đặt ra những vấn đề mới đối với ngành điện ảnh như vi phạm bản quyền; xóa mờ ranh giới giữa sáng tạo của con người và sản phẩm do máy móc hỗ trợ. Câu chuyện bảo vệ tài sản trí tuệ ngày càng trở thành vấn đề sống còn đối với ngành công nghiệp điện ảnh.

TS. Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam, Giám đốc Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng, Đồng Trưởng Ban Tổ chức DANAFF IV

“Không có sáng tạo nếu người sáng tạo không được bảo vệ. Không có công nghiệp văn hóa bền vững nếu quyền sở hữu trí tuệ không được tôn trọng. Chính vì vậy, những nỗ lực gần đây của Chính phủ Việt Nam trong việc hoàn thiện thể chế, tăng cường thực thi pháp luật và đẩy mạnh cuộc đấu tranh chống các hành vi xâm phạm bản quyền trên môi trường số được đánh giá rất cao.

Hội thảo “Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong điện ảnh” được tổ chức trong khuôn khổ DANAFF IV mang một ý nghĩa thiết thực, là diễn đàn để các nhà quản lý, các chuyên gia công nghệ, các luật gia, các nhà sản xuất, đạo diễn và nghệ sĩ cùng trao đổi về những cơ hội và thách thức mà AI mang lại; cùng chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về ứng dụng công nghệ trong sản xuất, phát hành và quản trị điện ảnh; đồng thời thảo luận các giải pháp nhằm bảo vệ hiệu quả quyền tác giả, quyền liên quan và tài sản trí tuệ trong môi trường số”, TS.Ngô Phương Lan nhấn mạnh.

Phát biểu tại hội thảo, Ủy viên dự khuyết Ban chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Nguyễn Huy Dũng đánh giá, mặc dù AI đang ngày càng được ứng dụng phổ biến trong ngành điện ảnh, rút ngắn thời gian và giảm chi phí thực hiện nhiều công đoạn, tạo ra nhiều tác phẩm hơn, nhưng phim có diễn viên người thật lại thu hút lượt xem cao hơn đáng kể. Bên cạnh đó là những hệ quả pháp lý khi diễn viên phát hiện hình ảnh của mình bị AI tái tạo và sử dụng trái phép trong các bộ phim. Thứ trưởng nêu lên câu hỏi: Việt Nam sẽ học được gì và sẽ tránh được gì từ thực trạng này?

Ông Nguyễn Huy Dũng chia sẻ một khung tư duy gồm 1 thay đổi lớn, 3 điều không đổi, 5 nhóm việc cụ thể và 1 yêu cầu về tổ chức thực thi. Theo đó, 1 thay đổi lớn là điện ảnh đang bước từ thời đại khan hiếm công cụ sang thời đại dồi dào năng lực sáng tạo. 3 điều không đổi gồm: con người vẫn là trung tâm của điện ảnh; quyền sở hữu trí tuệ là “hạ tầng” của niềm tin; dữ liệu là tài sản gốc của điện ảnh số. 5 nhóm việc cụ thể là: xây dựng hệ thống dữ liệu và bảo vệ quyền cho điện ảnh Việt Nam; đưa quyền sở hữu trí tuệ vào ngay từ khâu thiết kế sản xuất; chuyển chống vi phạm bản quyền từ các chiến dịch sang năng lực vận hành thường xuyên; chọn một số bài toán AI có hiệu quả đo được để làm trước; tổ chức thực thi bằng đúng người, đúng việc, đúng chỉ số.

“Đã đến lúc Việt Nam phải bắt đầu kể câu chuyện của chính mình: một câu chuyện trong đó công nghệ không làm mờ đi bản sắc, mà giúp bản sắc được nhìn thấy rõ hơn; AI không làm yếu đi người sáng tạo, mà giúp người sáng tạo mạnh hơn; bảo vệ bản quyền không làm chậm thị trường, mà giúp thị trường đi nhanh hơn; quản lý nhà nước không đứng ngoài đổi mới, mà tạo điều kiện để đổi mới diễn ra đúng hướng.

Ông Nguyễn Huy Dũng - Ủy viên dự khuyết Ban chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ VHTTDL

Điện ảnh trong kỷ nguyên AI không phải là cuộc đua giữa con người và máy móc. Đó là cuộc đua giữa những hệ sinh thái biết tổ chức thực thi và những hệ sinh thái chỉ dừng lại ở lo lắng hoặc hô hào. Nếu chúng ta chọn đúng bài toán, đo đúng hiệu quả, bảo vệ đúng quyền, giao đúng việc và làm đến cùng, điện ảnh Việt Nam có thể bước vào một giai đoạn phát triển mới: Sáng tạo hơn, công bằng hơn, minh bạch hơn, có năng lực cạnh  tranh cao hơn và đóng góp nhiều hơn cho công nghiệp văn hóa quốc gia”, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng nhấn mạnh.

Điện ảnh trong kỷ nguyên AI: Từ thực trạng đến giải pháp

Ở phần trình bày tham luận, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương – Viện trưởng Viện VHNTTTDLVN đem đến góc nhìn về Ứng dụng AI trong điện ảnh và truyền thông số: Bảo vệ tài sản trí tuệ và gia tăng sức mạnh mềm văn hóa ở Việt Nam. Theo bà, AI đang làm thay đổi căn bản cấu trúc điện ảnh, hình ảnh điện ảnh ngày càng bị tách khỏi cấu trúc ban đầu để trở thành dữ liệu có khả năng tiếp tục được xử lý, tái tạo và lưu thông độc lập với tác phẩm gốc. Một bộ phim hiện nay ngoài cạnh tranh bằng nội dung hay doanh thu phòng vé, còn thể hiện sức cạnh tranh khả năng duy trì sự xuất hiện liên tục trong dòng chảy dữ liệu số, vô hình trung tạo ra sự dịch chuyển quan trọng về sức mạnh mềm văn hóa. Sức mạnh mềm từ điện ảnh ngoài năng lực sản xuất phim, đã chuyển dịch và chuyển hóa vào khả năng tổ chức, kiểm soát và tái lưu thông dữ liệu hình ảnh trong môi trường số toàn cầu.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương – Viện trưởng Viện VHNTTTDLVN, đơn vị đồng tổ chức hội thảo.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương cho rằng, sự phát triển của AI tạo sinh làm thay đổi sâu sắc cách tiếp cận về sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực điện ảnh và truyền thông số. Sự xuất hiện của công nghệ deepfake, synthetic media và AI-generated content cho thấy mức độ phức tạp mới của vấn đề sở hữu trí tuệ trong môi trường AI. AI cũng làm thay đổi cấu trúc quyền lực của sở hữu trí tuệ, từ khả năng sở hữu tác phẩm hoặc kiểm soát hệ thống phát hành sang khả năng nắm giữ dữ liệu, tổ chức dữ liệu và kiểm soát cơ chế lưu thông dữ liệu hình ảnh. Trước những thay đổi đó, nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đã bắt đầu điều chỉnh chính sách sở hữu trí tuệ đối với AI.

Trong bối cảnh đó, bà đề xuất một số giải pháp nhằm ứng dụng AI hiệu quả, bảo vệ bản quyền trong bối cảnh mới và gia tăng sức mạnh mềm Việt Nam gồm: Xây dựng hệ thống dữ liệu hình ảnh văn hóa quốc gia; Hoàn thiện cơ chế bảo vệ tài sản trí tuệ đối với dữ liệu hình ảnh, đặc biệt là các quyền liên quan đến AI; Thiết lập nguyên tắc kiểm soát việc khai thác và tái sử dụng dữ liệu văn hóa; Gắn phát triển điện ảnh và truyền thông số với chiến lược công nghiệp văn hóa và quảng bá hình ảnh quốc gia.

Ở phần tọa đàm, đáng chú ý có góc nhìn của bà Trịnh Thị Thủy Liên - Tổng Giám đốc VinStudio. Theo bà Liên, nếu cách đây vài năm, câu hỏi lớn nhất của ngành điện ảnh là “streaming sẽ thay đổi ngành như thế nào”, thì hôm nay câu hỏi đã chuyển thành: “AI sẽ thay đổi ngành điện ảnh như thế nào”. Với tư cách là một người điều hành studio, bà Liên tiếp cận vấn đề này dưới những góc nhìn thực tế: mỗi ngày, phải quyết định đầu tư vào dự án nào, mời êkip nào, chi bao nhiêu cho phát triển nội dung, chấp nhận rủi ro sáng tạo đến đâu, và cuối cùng là làm thế nào để tạo ra những tác phẩm có giá trị lâu dài.

“Quan điểm của tôi gói gọn trong một câu: ngành điện ảnh không nên tiếp cận AI bằng tâm thế sợ hãi, nhưng cũng không nên tiếp cận bằng sự hưng phấn thiếu kiểm soát. Điều quan trọng nhất là phân biệt được đâu là cơ hội thực sự và đâu là những rủi ro có thể làm suy yếu nền tảng sáng tạo của ngành trong dài hạn. Nói cách khác, đây không phải bài toán “chọn một”: nhiệm vụ của chúng ta là bảo vệ đồng thời cả công nghệ lẫn sáng tạo”, bà Trịnh Thị Thủy Liên nêu ý kiến.

Các đại biểu tham gia phiên thảo luận

Bà Liên cũng đề xuất 5 nhóm nhiệm vụ: Thứ nhất, xây dựng chính sách AI nội bộ; Thứ hai, áp dụng nguyên tắc Human-in-the-Loop: mọi sản phẩm cuối cùng đều phải có trách nhiệm giải trình của con người; Thứ ba, bảo vệ dữ liệu và IP từ gốc;Thứ tư, đào tạo lại lực lượng lao động; Thứ năm, xây dựng cơ chế cấp phép và chia sẻ giá trị công bằng.

Bên cạnh những ý kiến trên, hội thảo “Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong điện ảnh” còn có nhiều chia sẻ và tranh luận cả học thuật lẫn thực tiễn về những tác động của AI đối với ngành điện ảnh trong bối cảnh hiện nay. Các nội dung trình bày và thảo luận tại Hội thảo góp phần hình thành cơ sở tham khảo cho các hoạt động chuyên môn tiếp theo của DANAFF IV, đồng thời là nguồn tư liệu hữu ích cho công tác truyền thông, nghiên cứu, đào tạo và đề xuất chính sách trong lĩnh vực điện ảnh, bản quyền và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Đại diện BTC và đại biểu chụp ảnh lưu niệm

Hội thảo cũng kỳ vọng thúc đẩy kết nối giữa các chuyên gia công nghệ, chuyên gia pháp lý, nhà làm phim và cơ quan quản lý, qua đó góp phần xây dựng nhận thức chung về việc phát triển điện ảnh Việt Nam trong kỷ nguyên số: sáng tạo hơn, chủ động hơn, nhưng đồng thời cần có trách nhiệm hơn trong bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo và tài sản trí tuệ quốc gia./.

Bài: Anh Tuấn. Ảnh: BTC, Cổng thông tin điện tử Bộ VHTTDL