Hỗ trợ nghiên cứu, phục hồi, bảo tồn, phát huy Lễ giải hạn, cầu an người Sán Chỉ tại xã Đông Ngũ, tỉnh Quảng Ninh

Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam (VICAST) tổ chức triển khai nhiệm vụ tại địa bàn nghiên cứu xã Đông Ngũ, tỉnh Quảng Ninh (trước kia là xã Đại Dực huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh) thời gian từ tháng 11 năm 2025 đến tháng 01 năm 2026. Ngày 8/1/2026, Ban Nghiên cứu Văn hóa - Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam (VICAST) phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh, Bảo tàng tỉnh - Thư viện tỉnh Quảng Ninh, UBND xã Đông Ngũ, các nghệ nhân và cộng đồng người Sán Chỉ tại xã Đông Ngũ, tỉnh Quảng Ninh tổ chức bế giảng lớp tập huấn truyền dạy thực hành nghi lễ Giải hạn, cầu an của người Sán Chỉ tại thôn Khe Ngàn, xã Đông Ngũ.

Ảnh: Bà Ninh Móc Mộc Phó trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội phát biểu tại Lễ khai giảng lớp tập huấn truyền dạy thực hành nghi lễ Giải hạn, cầu an của người Sán Chỉ ngày 26 tháng 11 năm 2025 tại thôn Khe Ngàn, xã Đông Ngũ.

Tới tham dự chương trình Lễ tổng kết bế giảng có PGS.TS Phạm Lan Oanh, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, Ông Trần Đức Ba, Phó chủ tịch HĐND xã Đông Ngũ, bà Hoàng Thị Kim Anh chuyên viên phòng Quản lý Di sản – Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh cùng các thành viên đoàn công tác - nghiên cứu viên của Ban Nghiên cứu Văn hóa - Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, các nghệ nhân, học viên của lớp truyền dạy và đông đảo bà con người Sán Chỉ tại xã Đông Ngũ.

Ảnh: PGS.TS Phạm Lan Oanh, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam và Ông Trần Đức Ba, Phó chủ tịch HĐND xã Đông Ngũ trao chứng nhận tham gia khóa truyền dạy cho các học viên hoàn thành khóa truyền dạy.

Lớp tập huấn truyền dạy thực hành nghi lễ Giải hạn, cầu an của người Sán Chỉ là hoạt động được triển khai trong khuôn khổ nhiệm vụ Hỗ trợ nghiên cứu, phục hồi, bảo tồn, phát huy Lễ giải hạn, cầu an của người Sán Chỉ tại xã Đông Ngũ, tỉnh Quảng Ninh, do ThS. Nguyễn Thị Hảo làm chủ nhiệm. Với mục tiêu: (1) nâng cao nhận thức của cộng đồng về công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc thiểu số có nguy cơ mai một; (2) phát hiện, bồi dưỡng và nâng cao năng lực cho những cá nhân trực tiếp tham gia công tác bảo tồn, khai thác và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Sán Chỉ, lớp tập huấn truyền dạy đã thu hút sự tham gia của 03 nghệ nhân và 51 học viên. 

Ảnh: Đoàn công tác Ban nghiên cứu Văn hóa làm việc với nghệ nhân ưu tú Lỷ A Sáng và cộng đồng triển khai nhiệm vụ hỗ trợ nghiên cứu, phục hồi, bảo tồn, phát huy Lễ giải hạn, cầu an của người Sán Chỉ tại xã Đông Ngũ.

Sau 02 tháng triển khai, các học viên đã được các nghệ nhân chỉ dạy về ý nghĩa của lễ Giải hạn, cầu an, trình tự và cách thức tiến hành các nghi thức cúng lễ, các bài cúng và ý nghĩa của lời cúng trong nghi lễ Giải hạn, cầu an của người Sán Chỉ tại xã Đông Ngũ, tỉnh Quảng Ninh.

Ảnh: Nghệ nhân ưu tú Lỷ A Sáng truyền dạy các bài cúng, điệu múa trong lễ cầu an giải hạn cho các học viên

Song song với nội dung lớp tập huấn truyền dạy, nhằm thực hiện nhiệm vụ hỗ trợ nghiên cứu, phục hồi, bảo tồn, phát huy lễ Giải hạn, cầu an của người Sán Chỉ tại xã Đông Ngũ, tỉnh Quảng Ninh, các hoạt động chuyên môn khác cũng đã được triển khai với sự phối hợp chặt chẽ giữa nhóm nghiên cứu của VICAST, chính quyền địa phương và cộng đồng sở hữu, thực hành di sản.

Đặc biệt, trên cơ sở các dữ liệu nghiên cứu điều tra khảo sát thu thập được tại thực địa, nhóm triển khai nhiệm vụ đã hỗ trợ cộng đồng người Sán Chỉ tại thôn Khe Ngàn, xã Đông Ngũ phục dựng, tái hiện nghi lễ Giải hạn, cầu an theo đúng phong tục truyền thống.

Người Sán Chỉ là một cộng đồng có lịch sử cư trú lâu đời, sống dựa vào nương rẫy, vào rừng, vào tri thức bản địa được tích lũy qua nhiều đời. Lễ Giải hạn, cầu an là nghi lễ gắn liền với đời sống sản xuất nông nghiệp của người Sán Chỉ. Ngoài ý nghĩa tâm linh, tín ngưỡng, nghi lễ này còn có giá trị tích cực về mặt xã hội như khích lệ tinh thần người dân tích cực tăng gia sản xuất, đoàn kết làng bản để chống chọi lại thiên tai, địch họa, cùng nhau phát triển nông nghiệp, xây dựng cuộc sống ấm no.

Ảnh: Phục hồi tổ chức lễ cầu an giải hạn tại thôn Khe Ngàn, xã Đông Ngũ, tỉnh Quảng Ninh

Giữa miền núi Đông Ngũ, người Sán Chỉ đã sống cùng rừng, gió và những mùa nương rẫy qua nhiều thế hệ. Trong nhịp sống giản dị ấy, có một nghi lễ thiêng liêng đã đi cùng họ từ thuở xa xưa: Lễ Giải hạn – Cầu an. Một nghi lễ chở theo niềm tin, sự biết ơn trời đất, và khát vọng bình an đang có nguy cơ bị mai một. Việc hỗ trợ cộng đồng Sán Chỉ tại xã Đông Ngũ bảo tồn và phục dựng nghi lễ Giải hạn, cầu an sau rất nhiều năm gián đoạn, mai một là hoạt động có ý nghĩa quan trọng và thiết thực nhằm cụ thể hóa các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước; thể hiện sự quan tâm, chăm lo của các cấp, ngành đến đời sống văn hóa tinh thần của bà con Sán Chỉ. Bảo tồn và phát huy nghi lễ Giải hạn, cầu an truyền thống cũng đồng nghĩa với việc duy trì các thực hành bền vững liên quan đến nông nghiệp và môi trường tự nhiên, phù hợp với lối sống và sinh kế của người dân địa phương. Thực hiện nhiệm vụ không chỉ dừng lại ở việc ghi chép, quan trọng hơn là khơi dậy mạch truyền dạy - để người trẻ có cơ hội tiếp nối người già. Những phiên học hát lễ, học lối cúng đã mở ra niềm hy vọng mới. Đồng thời, nhiệm vụ cũng được triển khai với mục tiêu hỗ trợ đồng bào Sán Chỉ bảo tồn, duy trì và quảng bá giới thiệu những giá trị văn hóa truyền thống và phong tục tập quán của địa phương đến du khách trong và ngoài nước, tạo tiền đề cho du lịch văn hoá của địa bàn vùng núi, tỉnh Quảng Ninh phát triển bền vững.

Lễ Giải Hạn Cầu An là một 'bảo tàng sống', nó cho chúng ta thấy sự giao thoa văn hóa tín ngưỡng độc đáo. Phục hồi và bảo tồn không chỉ là trách nhiệm, mà là việc tái tạo bản sắc cho cộng đồng.

“Tôi năm nay đã hơn 70 tuổi. Những lời cúng này là do tổ tiên truyền lại. Tôi chỉ sợ, mình nhắm mắt rồi, không ai còn giữ được cái chữ, cái lễ cho nó trọn vẹn nữa, được nhà nước cho hỗ trợ phục dựng lại, bà con chúng tôi vui lắm. Mỗi một nghi thức hoàn tất là một bước đi trong quá trình phục hồi, không chỉ là văn hóa mà còn là niềm tin trong mỗi người, vì nhà ai được tham gia lễ cúng này đều mong sự bình an đến với gia đình, thôn bản mình..." (PV ông Nình A Cun, sn 1956 – người Sán Chỉ, thôn Khe Lục xã Đông Ngũ tỉnh Quảng Ninh).

“Với thế hệ như chúng em cũng rất hiểu đó là văn hóa, nhưng việc học chữ viết, học lời cúng rất khó khăn, lại không có nhiều tài liệu hướng dẫn bài bản, khoa học. Ví dụ như chữ viết trong các sách lễ cúng của người Sán Chỉ là chữ Hán cổ, nhưng đã được Sán Chỉ hóa. Nó chứa đựng không chỉ cầu an mà còn là lịch sử, là triết lý về vũ trụ quan, về nhân sinh quan, đây là tài liệu vô cùng quý giá, nhưng ví dự như cá nhân em để tiếp cận và học hiểu được phần nào trong đó là điều vô cùng khó khăn… ” (PV Hoàng A Thiết Sn 1987 – người Sán chỉ thôn Khe Ngàn, xã Đông Ngũ Tỉnh Quảng Ninh)

                                                                Tin: Nguyễn Thị Hảo; Nguyễn Thanh Hoa

Ảnh: Trần Văn Hiếu