Hội thảo khoa học “Nghiên cứu cơ chế tự chủ của các đoàn nghệ thuật”: Bàn cách gỡ điểm nghẽn cho cơ chế tự chủ của các đoàn nghệ thuật

Quang cảnh hội thảo

Phát biểu khai mạc và đề dẫn hội thảo, TS Hoàng Thị Bình - Phó Viện trưởng Viện VHNTTTDLVN cho biết, trong nhiều thập kỷ, các đoàn nghệ thuật công lập ở Việt Nam được tổ chức theo mô hình “nhà nước bảo trợ”, từ đầu tư cơ sở vật chất, trả lương, cấp kinh phí dàn dựng cho đến quyết định phần lớn định hướng hoạt động. Tuy nhiên, khi môi trường kinh tế - xã hội và đời sống văn hóa thay đổi, mô hình đó dần bộc lộ những giới hạn. Trong bối cảnh ấy, cơ chế tự chủ được đưa ra như một giải pháp cải cách mang tính đột phá.

TS Hoàng Thị Bình, Phó Viện trưởng Viện VHNTTTDLVN phát biểu khai mạc và đề dẫn hội thảo

Nhưng trong lĩnh vực nghệ thuật, tự chủ không thể được hiểu đơn giản là “tự lo tài chính”, bởi nghệ thuật không vận hành theo logic sản xuất - tiêu dùng thuần túy. Giá trị của một vở diễn, một loại hình hay một đoàn nghệ thuật không thể chỉ đo bằng doanh thu, mà bằng giá trị văn hóa, thẩm mỹ và xã hội mà nó tạo ra. Chính vì vậy, khi áp dụng cơ chế tự chủ, các câu hỏi mang tính chiến lược được đưa ra: Làm thế nào để dung hòa giữa sứ mệnh công của nghệ thuật với áp lực thị trường? Nhà nước nên can thiệp ở mức độ nào và bằng những công cụ gì? Mô hình tự chủ nào phù hợp với nghệ thuật truyền thống, nghệ thuật đỉnh cao và nghệ thuật đại chúng?

Hội thảo đã nhận được 27 bài tham luận, tập trung vào 05 nhóm vấn đề chính gồm: (1) Cơ sở lý luận, pháp lý và kinh nghiệm quốc tế; (2) Thực tiễn triển khai tự chủ tại các nhà hát, trung tâm và địa phương; (3) Nghệ thuật truyền thống, di sản và vai trò quản lý nhà nước; (4) Đào tạo, mô hình quản trị và nhân lực nghệ thuật; (5) Nhận diện “nút thắt”, định hướng và giải pháp chung.

Ở nhóm chủ đề Cơ sở lý luận, pháp lý và kinh nghiệm quốc tế, các bài tham luận của PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương, PGS.TS Nguyễn Hồng Dương, PGS.TS Bùi Ngọc, TS Cao Ngọc, TS Lê Hải Minh, TS Trần Thị Thủy và ThS Nguyễn Thị Phương Lan đã hệ thống hóa tiến trình đổi mới cơ chế tự chủ đối với đơn vị sự nghiệp công lập, từ các Nghị định số 10 năm 2002, 43/2006, 16/2015, 60/2021 và Nghị định số 111 năm 2025. Trên cơ sở đó, các bài tham luận phân tích rõ cơ chế tự chủ trong bối cảnh chuyển từ quản lý bao cấp sang quản trị công hiện đại, gắn với trách nhiệm giải trình và hiệu quả cung ứng dịch vụ công.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương trình bày tham luận

Trong tham luận của mình, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương đặc biệt nhấn mạnh khía cạnh năng lực tự chủ của các đơn vị văn hóa, coi việc củng cố bộ máy, nhân lực và năng lực quản trị như điều kiện nội tại bắt buộc để cơ chế tự chủ vận hành hiệu quả, tránh hình thức. Các tham luận của PGS.TS Nguyễn Hồng Dương, TS Lê Hải Minh và TS Cao Ngọc cũng đã làm rõ cơ sở lý luận và pháp lý của cơ chế tự chủ trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, phân tích vai trò của Nhà nước trong bảo đảm mục tiêu công, đồng thời chỉ ra những bất cập của hệ thống định mức, đơn giá, phân loại đơn vị sự nghiệp hiện nay. Bằng việc phân tích sâu các mô hình hội đồng nghệ thuật độc lập, quỹ văn hóa, cơ chế “arm’s length” ở Anh, Pháp, Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore, PGS.TS Bùi Ngọc đã đưa ra những gợi ý về khung pháp lý, đa dạng hóa nguồn tài chính và mô hình quản trị cho Việt Nam.

Ở nhóm chủ đề Thực tiễn triển khai tự chủ tại các nhà hát, trung tâm và địa phương: Bằng việc khảo sát các đơn vị nghệ thuật của Hà Nội, TS Nguyễn Thị Thanh Phương (Trường Đại học Sân khấu và Điện ảnh Hà Nội)  đã làm rõ tác động của tự chủ tài chính đến hoạt động biểu diễn, định mức, giá dịch vụ và mối liên hệ với chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô. Ở một chiều cạnh khác, TS Phạm Văn Luân (Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh) đã phân tích trường hợp Trung tâm Cung ứng dịch vụ văn hóa, thể thao phường Hòa Hưng và cho thấy cách gắn tự chủ với nhiệm vụ phục vụ cộng đồng ở cấp cơ sở.

TS Nguyễn Thị Thanh Phương - Trường Đại học Sân khấu & Điện ảnh Hà Nội trình bày tham luận "Các đơn vị nghệ thuật của Hà Nội trên lộ trình tự chủ".

Với nhóm chủ đề Nghệ thuật truyền thống, di sản và vai trò quản lý nhà nước, vấn đề tự chủ với các loại hình nghệ thuật truyền thống được phân tích sâu trong các tham luận của ThS Nguyễn Thị Phương Lan, NSƯT Phạm Hồng Phong, Nhà hát Nghệ thuật Lam Sơn, Sở Văn hóa và Thể thao TP Huế. Các tác giả cảnh báo nguy cơ thương mại hóa, chạy theo thị hiếu ngắn hạn nếu đo hiệu quả chỉ bằng doanh thu, đồng thời đề xuất quan niệm “tự chủ trong khung bảo tồn di sản”, trong đó Nhà nước tiếp tục bảo đảm phần nhiệm vụ di sản, còn đơn vị chủ động khai thác phần dịch vụ. ThS Dương Hồng Lam và ThS, NCS Dương Thị Ngọc Linh (Huế) nhấn mạnh vai trò “trung gian” của các Sở Văn hóa trong việc quản lý chất lượng nghệ thuật, thiết lập chuẩn mực chuyên môn, giám sát, điều tiết quan hệ giữa tự chủ tài chính và sứ mệnh văn hóa công, bảo đảm tự chủ không làm suy giảm giá trị nghệ thuật và tính đa dạng văn hóa.

Hội thảo thu hút đông đảo các nhà quản lý văn hóa, đại diện các nhà hát trung ương và địa phương, các chuyên gia, nhà khoa học và nhà giáo tham dự.

Ở nhóm chủ đề Đào tạo, mô hình quản trị và nhân lực nghệ thuật, TS Trương Đức Cường - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Mỹ thuật Trang trí Đồng Nai) đã phân tích cơ sở pháp lý và thực tiễn tự chủ trong đào tạo nghề đặc thù văn hóa nghệ thuật, nêu khó khăn khi các trường vừa phải giữ chất lượng chuyên môn, vừa chịu áp lực tự lo kinh phí đào tạo. ThS Bùi Thế Anh - Giám đốc Nhà hát Xiếc và Tạp kỹ Hà Nội bàn về cơ chế tự chủ tại các đơn vị nghệ thuật công lập, đề xuất chuyên nghiệp hóa quản trị, áp dụng hệ thống KPI, gắn thu nhập với hiệu quả, phát triển khán giả, đồng thời bảo đảm môi trường sáng tạo cho nghệ sĩ.

TS Trương Đức Cường - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Mỹ thuật trang trí Đồng Nai trình bày tham luận "Cơ sở pháp lý và thực tiễn về tự chủ trong đào tạo nghề đặc thù VHNT thuộc Bộ VHTTDL".

Cuối cùng là nhóm chủ đề Nhận diện “nút thắt”, định hướng và giải pháp chung, ở tầm chính sách, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương, PGS.TS Nguyễn Hồng Dương, PGS.TS Bùi Ngọc, TS Cao Ngọc, TS Lê Hải Minh, TS Trần Thị Thủy, TS Lê Hữu Luân, ThS Nguyễn Thị Phương Lan đã đưa ra những kiến nghị về việc hoàn thiện khung pháp lý riêng hoặc hướng dẫn chuyên ngành cho lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, phân loại rõ nhóm đơn vị di sản, đào tạo, biểu diễn, dịch vụ, điều chỉnh định mức kinh tế, kỹ thuật và cơ chế đặt hàng theo hướng linh hoạt, gắn với chất lượng nghệ thuật và giá trị văn hóa, xã hội, đồng thời cần thủ tục tài chính đơn giản hơn, minh bạch nhưng không ‘trói tay’ sáng tạo, nhất là đối với các cơ sở đào tạo nghệ thuật đặc thù.

Chủ trì phiên trao đổi, thảo luận - PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương và TS Trần Thị Minh Thu 

Ở cấp đơn vị, bài tham luận của Nhà hát Nghệ thuật Lam Sơn, Trung tâm Chiếu phim Quốc gia, Sở Văn hóa và Thể thao TP Huế, ThS Nguyễn Ngọc Thanh, NSƯT Phạm Hồng Phong, ThS Nguyễn Thị Thanh Phương nhấn mạnh yêu cầu tăng quyền tự chủ trong khai thác tài sản công, mở rộng liên kết công - tư, gắn hoạt động nhà hát với du lịch văn hóa, giáo dục thẩm mỹ, chiến lược công nghiệp văn hóa, đồng thời cần thủ tục tài chính đơn giản hơn, minh bạch nhưng vẫn đủ linh hoạt để khuyến khích thử nghiệm và sáng tạo nghệ thuật.

Ở góc độ quản lý nhà nước địa phương, ThS Dương Hồng Lam - ThS, NCS Dương Thị Ngọc Linh đề xuất chuyển dần vai trò của Sở Văn hóa từ “quản lý hành chính” sang “quản lý chất lượng”, thông qua bộ tiêu chí, cơ chế hội đồng chuyên môn, đánh giá đa chiều và các công cụ điều tiết mềm nhằm cân bằng giữa tự chủ tài chính với sứ mệnh văn hóa công.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại hội thảo

Thông qua các tham luận và trao đổi chuyên sâu, hội thảo “Nghiên cứu cơ chế tự chủ của các đoàn nghệ thuật” đã tập trung làm rõ thực trạng triển khai cơ chế tự chủ tại các đơn vị nghệ thuật biểu diễn, phân tích những hạn chế, nguyên nhân và gợi mở các định hướng hoàn thiện chính sách theo hướng cân bằng giữa bảo tồn, sáng tạo nghệ thuật và yêu cầu tự bảo đảm nguồn lực. Các tham luận cũng nhấn mạnh vai trò điều tiết và bảo trợ của Nhà nước trong việc giữ gìn các giá trị nghệ thuật hàn lâm, truyền thống; đồng thời đề cập đến yêu cầu đổi mới quản trị, mở rộng tiếp cận công chúng và nâng cao chất lượng sản phẩm nghệ thuật trong điều kiện tự chủ./.

Bài, ảnh: Anh Tuấn